دوشنبه , آبان ۱, ۱۳۹۶ ۶:۵۴ ب.ظ
خانه » سیاسی » بین الملل » باد دیگر به پرچم اروپا نمی‌وزد
اتحادیه اروپا

باد دیگر به پرچم اروپا نمی‌وزد

دکتر افشین زرگر – عضور هیت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه آزاد کرج

اتحادیه اروپا در سراشیبی سقوط!

روزهای طلایی اتحادیه اروپا مدت‌هاست که پایان یافته و دیگر خبرهای خوبی از آن به‌گوش نمی‌رسد. چند سالی هست که برخی از تحلیل‌گران و صاحب‌نظران روابط بین‌الملل و سیاست جهان، دورنمای روشنی را برای این اتحادیه به‌تصویر نمی‌کشند و بیش‌تر آینده‌پژوهی‌ها، واگرایی و اضمحلال را سرنوشت اجتناب‌ناپذیر آن‌ می‌بینند. آن هنگام که صحبت از اروپای جدید در مقابل اروپای قدیم شد، آن‌ زمان که برخی از کشورهای عضو فریاد جدایی از این اتحادیه را سر دادند، زمانی‌که جذابیت‌های جدایی از این ترتیبات همگرایانه بیش‌ از وفادارا ماندن و چسبیدن به ارزش‌های اروپای واحد و یکپارچه طرفدار پیدا کرد، زمانی‌که ملی‌گرایی قدیم دوباره سربرآورد و موج انترناسیونالیسم نیروی محرکه همگرایی اروپایی کم‌توان‌تر شد، می‌شد چنین روزهای تلخی را برای اتحادیه اروپا پیش‌بینی کرد، امیدها به گسترش مرزهای اتحادیه کم رنگ شد و نگرانی‌ها نسبت به آغاز واگرایی و جدایی اعضا افزایش یافت تا نهایتاً در 23 ژوئن 2016 بریتانیا اولین ضربه سخت را به پیکره اروپای متحد وارد کرد، ضربه‌ای چنان محکم که اتحادیه اروپا را دچار سرگیجه کرده است، اگرچه هنوز روي پای خود ایستاده است.

بریتانیا این کشور نزدیک اما همواره دور به اروپا پس از چندسال رجزخوانی نهایتاً کار خود را انجام داد و اتحادیه اروپا را با چالش بزرگی روبه‌رو ساخت. بریتانیا اگرچه به‌عنوان یک جزیره همواره جزئی از اروپا بوده و خود را به‌عنوان بازیگر تاثیرگذار در تحولات این قاره نشان داده است، ولی عمدتاً اولویت‌هایش را در خارج از اروپا دنبال کرده است، چه در عصر استعمار و زمانی‌که خورشید در سرزمینش غروب نمی‌کرد، و چه در عصر پس از استعمار که هم‌آوایی با آن‌سوی آتلانتیک و متحد خود ایالات متحده امریکا و کشورهای مشترک‌المنافع‌اش را ترجیح می‌داد. بریتانیا همواره سیاره‌ای مجزا از اروپا باقی مانده است، حتی در سال‌های آغازین دهه 1970 وقتی پر سر و صدا وارد جامعه اروپایی شد، خیلی‌ها نمی‌توانستند در فضای ذهنی خود بریتانیا را در کنار کشورهای اصالتاً اروپایی مانند آلمان و فرانسه ببینند. بریتانیا زیرکانه، واقع‌بینانه و عمل‌گرایانه چهره ژانوس‌وار خود را حفظ کرد، کشوری که از یک‌طرف به اروپا می‌نگریست و از سوی دیگر به آن‌سوی آتلانتیک.

از هرطرف که به این جدایی بنگریم (چه از این منظر که اتحادیه اروپا بریتانیا را در کنار خود نمی‌بیند، و یا از سوی دیگر بریتانیا هم دیگر اتحادیه اروپا را در کنار خود ندارد)، بریتانیا و اتحادیه اروپا مسیر خود را در پیش خواهند گرفت، یکی به ملی‌گرایی خود چنگ زده و سرنوشت جدیدی را دنبال می‌کند و دیگری خطر دومینوی جدایی‌های بیش‌تر را در دورنمای خود می‌بیند، خطری که می‌تواند اتحادیه اروپایی را تا مرز اضمحلال بزرگ پیش ببرد. اتحادیه اروپایی روزها و سال‌های طلایی را پشت سر گذاشته است، زمانی‌که به‌عنوان موفق‌ترین الگوی همگرایی منطقه‌ای معرفی می‌شد و نمونه‌ای ناب برای دیگر مناطق به‌تصویر کشیده می‌شد تا چنین ترتیبات همگرایی‌جویانه‌ای را دنبال کرده و خود را به استانداردهای اروپایی نزدیک سازند. اتحاد جماهیر شوروی که فروپاشید و عصر پس از جنگ سرد آغاز شد، ماه عسل اروپا هم آغاز شد، سال‌هایی که در زمینه‌های مختلف وحدت اروپایی گسترش می‌یافت و تحکیم می‌شد و کشورهای جدید یکی پس از دیگری به‌عضویت آن در می‌آمدند. این گسترش اتحادیه تا چند سال پیش هم کماکان دنبال می‌شد، ولی زمانی‌که اوکراین و چند کشور دیگر تجزیه شده از شوروی سابق(مانند گرجستان و جمهوری آذربایجان) هم‌آوایی با این اتحادیه را نیرومند‌تر فریاد کردند، مشکلات جدید آغاز شد. روسیه اتحادیه اوراسیایی را در مقابل اتحادیه اروپایی پیش‌ کشید و اوکراین را به بدترین شکل ممکن تنبیه کرد، ولی نه اتحادیه اروپای توانست کار چندانی انجام دهد و نه حتی سازمان پیمان آتلانتیک شمالی(ناتو). اتحادیه اروپایی، مرزهای شرقی‌اش را در چند سال اخیر پرمخاطره دیده است، جایی که در آن ژئوپلتیک سنتی(آمیخته به رقابت سخت قدرت‌های بزرگ که یادآور دهه‌ها و قرن‌های گذشته است) دوباره خود را تحمیل می‌کند و اروپای شرقی دست‌خوش تحولات نگران‌کننده جدیدی می‌شود، جایی که به‌نظر اروپا خود را بیش‌تر آسیب پذیر می‌بیند. اما این تنها خطر جدی برای اتحادیه اروپا نبوده است. مرزهای باز اروپا همان‌قدر که برای شهروندان اروپایی، مبادلات، ارتباطات و تجارت آزاد بین آن‌ها جذاب می‌نماید، برای مهاجرین خارج از اروپا و در کنار آن هجوم تروریست‌های ناراضی از سیاست‌های برخی کشورهای اروپایی نیز مطلوب می‌نماید. ناآرامی‌ها در خاورمیانه و شمال آفریقا، در بین خطرات و مسائل بزرگی که برای جهان ایجاد کرده است، اروپا را در معرض تهدید بزرگی به‌نام مهاجرین و پناهندگان قرار داده است، انسان‌هایی که از ترس و وحشت جنگ داخلی و خون‌ریزی و کشتار در کشورهای شکست خورده به‌سوی اروپای توسعه‌یافته، امن و اتفاقاً قابل دسترس‌تر هجوم آورده‌اند. کشورهای اروپایی گزینه بستن مرزها و اتخاذ سیاست‌های سخت‌گیرانه مهاجرتی را انتخاب کرده و امنیت ملی خود را بر هر چیزی ترجیح می‌دهند. اتحادیه اروپا و مرزهای باز، برای برخی از کشورهای اروپایی اینک زمینه چنین تهدیدی را تسهیل می‌کند، و این امر نمی‌تواند مطلوب آن‌ها باشد. بین امنیت جمعی و مشترک با امنیت ملی و منحصر به‌خود، بین ارزش‌ها و هنجارهای مشترک با ارزش‌ها و هنجارهای ملی، بین پرچم اروپای واحد با پرچم ملی، برخی از ملت‌های اروپایی دومی را ترجیح می‌دهند، چه بسا از این طریق بتوانند از امنیت خود در مقابل خطر بزرگی مانند تروریسم و هجوم پناهندگان که می‌تواند هویت ملی آن‌ها را در معرض تهدید بزرگی قرار دهد، دفاع نمایند. انگلیسی‌ها نشان دادند هرچه اتفاق بیافتد، مردم اروپا هنوز پرچم‌های ملی‌شان را بیش از پرچم اروپا دوست دارند، هنوز هم حاضرند جان‌شان را برای پرچم‌شان و سرزمین و ارزش‌های خود فدا کنند، تا پرچم اتحادیه اروپا، سرزمین و ارزش‌های مشترک آن، شهروند بریتانیا(حتی اگر فاصله تعداد آن‌ها را نسبت به اروپاگرایان خیلی هم زیاد نبینیم) بریتانیایی ماندن را بر اروپایی شدن ترجیح داد، و بدون تردید این می‌تواند انتخاب بسیاری از مردم دیگر کشورهای اروپایی باشد، فرانسوی فرانسوی باقی بماند، هلندی کماکان هلندی باشد، ساکنین ایتالیا به ایتالیایی ماندن خود افتخار کنند و حتی ژرمن‌ها هم به آلمانی بودن‌شان همچنان پایبند بمانند، هم‌چون دیگر ملت‌های اروپا.

رفراندوم بریتانیا و انتخاب جدایی از اتحادیه اروپا، زنگ‌های خطر را برای این همگرایی بزرگ به صدا در آورده است، باد دیگر به پرچم اروپا نمی‌وزد، اتحادیه در سراشیبی سقوط قرار گرفته است، از دیگر کشورهای عضو اتحادیه هم‌چون فرانسه و هلند و دیگران نیز صداهایی (خصوصاً از سوی جناح‌های راست افراطی و ملی‌گرایان) که خواهان چنین رفراندومی هستند به گوش می‌رسد، و تاریخ امروز برای طرفداران اتحادیه اروپا به‌تلخی رقم می‌خورد، همان‌چیزی که وزیر خارجه آلمان نیز بدان اشاره کرد: امروز برای اتحادیه اروپا و بریتانیا روز تلخی است. این روز تلخ را اروپا به یاد نگاه خواهد داشت، روزی که رفراندوم بریتانیا می‌تواند سرنوشت اتحادیه اروپا و جناح‌بندی‌ها و توازن قدرت در این قاره را طور دیگری رقم بزند.

و اما نهایتاً می‌توان به‌چند نکته در مورد این واقعه اشاره کرد:

  • نتیجه رفراندوم 23 ژوئن بریتانیا، مهر تاییدی است بر احیای مجدد نیروی ملی‌گرایی در مقابل انترناسیونالیسم، خصوصاً ملی‌گرایی قدرت‌های بزرگ دوباره جان گرفته است و این می‌تواند رقابت در راس نظام بین‌الملل را پرچالش‌تر نماید.
  • خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا می‌تواند آغاز دومینوی عقب نشینی دیگر کشورهای عضو از این اتحادیه باشد، امری که واگرایی و احتمالاً سقوط اتحادیه را می‌تواند تسریع کند.
  • هم اتحادیه اروپا به بریتانیا نیاز دارد و هم بریتانیا به اروپا، و این جدایی می‌تواند برای هر دو طرف آثار منفی سیاسی، اقتصادی و هویتی برجای بگذارد.
  • این تحول می‌تواند جانی دوباره به کالبد راست افراطی و ملی‌گرایان و طرفداران بستن مرزها و اتخاذ سیاست‌های سخت‌تر مهاجرتی بدمد، جریانی که در سال‌های اخیر به‌نظر نیرومندتر نیز شده است
  • رای مردم بریتانیا در همه نقاط آن یک‌سان نبود، مردم انگلستان و ولز بیش‌تر از مردم ایرلند شمالی و اسکاتلند از جدایی استقبال کردند، و حال این امکان وجود دارد که رفراندوم‌های دیگری از سوی ایرلندی‌ها و اسکاتلندی‌ها مطالبه شود، رفراندومی که می‌تواند آرزوی دیرینه این جدایی‌خواهان از بریتانیا را تحقق بخشد، مگر نه این‌که اسکاتلندی‌ها و ایرلندی‌ها سرنوشتی که انگلیسی‌ها و ولزی‌ها برای‌شان رقم زده‌اند را قبول ندارند. هم‌چنین باید به‌یاد داشته باشیم که مرزهای اتحادیه و انگلستان از وسط ایرلند می‌گذرد، مرزی که در جنوبش هنوز هم اروپای واحد مورد پذیرش است ولی در شمالش به‌حکم انگلستان، دیگر خبری از اتحادیه اروپا نیست.
  • با توجه به نزدیک بودن آرا(طرفداران جدایی و طرفداران عضویت در اتحادیه اروپا)، بریتانیا می‌تواند با خطر افزایش اختلاف‌های سیاسی داخلی و از آن مهم‌تر تقویت پارادوکس هویتی در جامعه خود مواجه شود. پارادوکس هویتی که موجب می‌شود عده‌ای کماکان به اروپای قاره‌ای و اتحادیه اروپا نظر داشته باشند و عده‌ای دیگر نیز به هویت مستقل بریتانیا، سیاره‌ای مجزا از منظورمه اروپا، و متمایل به آن‌سوی آتلانتیک.
  • کشورهایی مانند ترکیه که سال‌ها پشت درهای عضویت در اتحادیه اروپا منتظر مانده‌اند، در شرایط کنونی فرصت را برای امتیاز خواهی از اتحادیه مناسب می‌بینند. اردوغان خبر از برگزاری رفراندوم مشابهی برای عقب کشیدن از تقاضای عضویت و یا تداوم انتظار برای عضویت را مطرح کرده است، حتی اگر این حرف را نمادین و تبلیغاتی ببینیم، ترکیه می‌تواند در مسائل مورد اختلاف از جمله مسئله مهاجرین در حال حاضر از اروپا امتیازهای بزرگی بگیرد.
  • برای دیگر بازیگران بین‌المللی قدرتمند به‌ویژه روسیه، این جدایی می‌تواند شرایط به‌مراتب بهتری باشد. به‌نظر می‌رسد روسیه از این امر استقبال کرده و در جایی‌که روابط‌اش با اتحادیه اروپا در چند سال اخیر پر تنش شده است، در مسیر هدایت سیاست خارجی خود برای توسعه روابط با کشورهای بیرون از اتحادیه تلاش کند. هر اندازه واگرایی در اتحادیه اروپا بیش‌تر باشد، روسیه با رقیب به‌مراتب ضعیف‌تری مواجه خواهد بود. ایالات متحده نیز که نزدیک‌ترین روابط(مشهور به روابط ویژه) و قوی‌ترین اتحاد را با بریتانیا دارد، کماکان به تداوم این اتحاد پایبند بوده و حتی می‌تواند در مواقع ضروری، دیگر متحدان اروپایی‌اش را توسط انگلستان زیر فشار قرار دهد.

نهایتاً می‌توان گفت که نتیجه رفراندوم 23 ژوئن 2016 بریتانیا یک تحول بزرگ در روابط بین‌الملل و خصوصاً معادلات اروپا و تحولات اتحادیه اروپایی به‌شمار می‌آید و آثار و تبعات سیاسی، اقتصادی و ژئوپلتیکی بزرگی برجای خواهد گذاشت هم برای خود بریتانیا، هم اتحادیه اروپایی و هم معادلات قدرت در سطح جهانی و هم دیگر کشورهای جهان، ولی در بین همه این آثار و پیامدها شاید یک مورد مهم‌تر از بقیه باشد: مسئله واگرایی در اتحادیه اروپا جدی‌تر شده است و حتی می‌تواند تا آستانه فروپاشی آن‌را پیش ببرد. گویی امروزه اتحادیه اروپا در میدان رقابت بزرگی قرار دارد، در رینگی که یک ضربه مهلک به او وارد شده است، هنوز ناک اوت نشده است، ولی سر و صداهایی که از دور و اطرافش بر می‌خیزد سرگیجه‌اش را بیش‌تر می‌کند. آری دیگر باد به پرچم اتحادیه اروپا نمی‌وزد!

درباره ی هرمس

همچنین ببینید

جنگ سوریه

شکست‌های پیاپی داعش و آینده مبهم عراق

وحید عسکری – کارشناس‌ارشد علوم سیاسی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *